صفحه اصلی|اسلام|زبان و ادبيات فارسی|سوالات متداول|تماس با ما|پيوندها|نقشه سايت

ادبیات قزاق

ادبیات قزاق ادبیاتی است که در سرزمین قزاقستان کنونی تقریبا ازقرن پانزدهم میلادی به زبان قزاقی به وجود آمد.
 در سرزمین قزاقستان حماسه های قدیمی به زبان های ترکی "قورقیت آتا" و "اوغیز نامه"  سروده شدند حماسه "قورقیت آتا" که در محیط حوزه قپچق و اوغیز در قرون هشتم الی  دهم میلادی به وجود آمدند و  بصورت شفاهی گسترش یافت در قرون چهاردهم الی شانزدهم از طریق نویسندگان ترک به شکل کتبی تحت عنوان "کتاب قورقیت آتا" در آمد "قورقیت" شخص واقعی، بیک طوایف اوغیز و قپچق بود. او بنیان گذار ژانر حماسه ای در ادبیات قزاق شمرده می شود اسباب موسیقی "قوبیز" نیز به اسم قورقیت آتا وابسته است حماسه مذکور شامل دوازده منظومه  و حکایت  ها در مورد سرگذشت های قهرمانان اوغیزمی باشد.
"اوغیز خان" دارای نیروی فوق العاده ای قهرمان حماسه "اوغیز نامه" که در قرن سیزدهم میلادی از طریق رشید الدین بعدا در قرن هفدهم به وسیله ابوالغازی نوشته شد. منظومه به دوران کودکی، پیروزی ها، قهرمانی ها، ازدواج و تولد پسرانش که خورشید، ماه، ستاره، آسمان، کوه، دریا نام داشتند اختصاص یافته است. اغیز خان بعد از آن که فرمانروای ایغور ها می شود با آلتین (چین) و روم جنگ می کند در اثر این موضوع
  پیدایش اسلاو ها، قارلوق ها وقپچق ها مورد بحث قرار گرفت.
در طول پیدایش سنن منظوم قزاقی تا قرن بیستم تک چهره مسلم آن شاعر بدیهه گو "آقین" بود در سایه او تا زمان ما آثار حماسه ای، افسانه ها، ترانه ها و منظومه ها پدید آمدند فلکلور قزاقی حاوی بیش از چهل نوع ژانر می باشد ترانه ها به چوپان ی، آیینی، تاریخی و معیشتی تقسیم می شوند. منظومه ها را هم می توان به حماسه ای و غنایی تقسیم کرد: حماسه ای قهرمانی های "قوبیلاندی"، "اِر تارغین"، "آلپامیس"، "قانبار باتیر" و غیره را بیان می کند.منظومه های غنایی محبت فداکار "قوزی کورپِش" و "بایان سولو"، "قیز ژیبِک" را مدح می کنند.
در قرون یازدهم الی دوازدهم در دربار قارا خانی نخستین اثر بزرگ از جمله منظومه یوسف خاص حاجیپ بالاساغونی تحت عنوان "قودَتقو بیلیک" که مشتمل بر سیزده هزار بیت است به وجود آمد. منظومه در شکل مناظره، حکمت و عبرت سروده شده است. و آن بر اساس اتفاقات و روایات های ناخیه ژِتیسو، حوزه دریای ایستیق کول و قاشغار قرار گرفته است ایده اصلی منظومه دانش، تنها چشمه بهزیستی برای
  فرمانروایان و هم توده مردم می باشد.
در دوره رواج اسلام در مناطق قزاقستان زبان ادبی نا همگون بود ادبیات کتبی اساسا در شهر ها رشد می یافت در زندگی فرهنگی اهالی شهری آثار شاعران و نویسندگان درویشی نقش بزرگی داشتند یکی از معروفترین آنها واعظ اسلام خواجه احمد ایَسَّوی بود وی مولف "دیوان حکمت" که حاوی موضوعات مذهبی و تصوف می باشد است ایَسَوی در اثر خویش ریاضت کشیدن و اطاعت را موعظه می کرد ایَسَوی اطمینان داشت که راه حقیقت راه رسیدن به پروردگاراست. کتاب شامل اطلاعات زیاد فرهنگی، تاریخی، نژادشناسی پیرامون طوایف آن دوره می باشد. شاگرد ایَسَّوی سلیمان باقرغانی در اثرش "آخرت"
  بیان می کند که در روز قیامت تمام موجودات هلاک خواهند شد و آلله جهان را باز خواهد آفرید همه باز احیا خواهد شد. کتاب های ایَسَّوی و باقرغانی در طول صد های بعد کتاب درسی قطعی در آسیای میانه و قزاقستان بود.
اولین آثار ادبیات شفاهی که تعلق اثر به مولفش معلوم است , به قرن پانزدهم تعلق دارند. در قرن شانزدهم آثار آسان قایغی، شاعران مانند دوسپامبت، شالکیّز، در قرن هفدهم بوقار ژیراو قالقامانوف مولف اشعار سیاسی تند , خوب شناخته شده بودند. در قزاقستان از قدیم بر گزاری مسابقه شاعران بدیهه گو
  مناظره متداول بود. ژانرهای شعر از جمله "تولغاو"  تفکر فلسفی، "ارناو" وقف و غیره مشخص شدند. در قرن های هیجدهم الی نوزدهم در آثار شاعرانی همچون ماحامبت اوتمیسوف، شیرنیاز ژاریلغاسوف و سویّنبای ارونوف موضوعات جدید  دعوت به مبارزه علیه "بای"  و "بی" پیدا شدند همزمان شاعرانی از جمله دولات باباتای اولی، شورتانبای کانایف، مورات مونکه اولی در اشعارشان پدرسالاری گذشته را ایده آلیزه کردند و دین را تمجید می کردند. شاعران نیمه دوم قرن نوزدهم مانند بیرژان قوژاغولوف، اسِت نایمانبایف، سارا تاسانبکووا و ژامبیل ژابایف "آیتیس" را به عنوان شکل اظهار افکار عمومی استفاده کردند.
ادبیات کتبی قزاقی در شکل معاصرش فقط در نیمه دوم قرن نوزدهم تحت تاثیر تماس ها و گفنگو ها با فرهنگ روسی شکل گرفت در سرچشمه این مسیر روشنفکران قزاق شوقان اوَلیخانوف، ایبرای آلتینسارین و آبای قونانبایف قرار داشتند.
شوقان اوَلیخانوف (1835-1865) نخستین پژوهشگر، روشنفکر، مورخ، جهانگرد و دیپلمات است.
  وی در مدرسه زبان عربی را فرا گرفت، با ادبیات شرق آشنا شد در شهر اومسک واقع در روسیه تحصیل کرد درماموریت هایی به ایستوق کول، کولژا و قاشقار شرکت کرد اوَلیخانوف خاطرات سفرها را یاد داشت می کرد که بر اساس آن سفرنامه در مورد قرقیز ها نوشته شد  آن تاریخ، ساختار اجتماعی، آداب و رسوم،  سنون، آیین، افسانه و اساطیرقرقیز ها را شامل بود. وی  می توانست "مرگ کوکِتای خان" و "مجلس یادبودش" که یک بخش حماسه ملی قرقیز ها "ماناس" می باشد و منظومه ملی "قوزی کورپِش" و "بایان سولو" را بنویسد و آن را به زبان روسی ترجمه کند در آثار خود اوَلیخانوف به ویژگی ها ی هنر بدیهه گویی شاعران، وزن شعر قزاق توجه کرد عده ای از تحقیقات وی به مطالعه ریشه های زرتشتی در اخلاق قزاق ها و آمیختگی شامانیسم با دین اسلام اختصاص داده شد.
ایبرای آلتینسارین (1841-1889) روشنگر قزاق، اولین معلمی است که کودکان قزاق را به دانش و آموزش دعوت نمود وی مدرسه روسی و قزاقی را تمام کرد درشهر اورِنبورگ روسیه مترجم بود، وظایف معلمی و بازرسی مدرسه ها را به عهده داشت. درسال 1879 چند اثر آلتینسارین از جمله "برگزیده های ادبیات قزاق" منتشر شد که حکایت ها و اشعار متعددی خود و همچنین آثاری از مولفان روس که توسط ایبرای ترجمه شده بودند
  وارد آن شدند. فعالیت وی خصلت روشنگری را به عهده داشت و جزو تجربه اجتماعی و آموزش و پرورشی بود آلتینسارین در اشعار "بهار" و "پاییز" نخستین باردر ادبیات قزاق واقع بینانه طبیعت قزاق و منظره جامع کوچ نشیان را توصیف نمود وی در مورد نا برابری حقوق زنان در جامع قزاق انتقاد نمود به عنوان فلکلورشناس قصه های "قارا باتیر"، "آلتین آیدار"، افسانه "ژیرنشه شِشِن" را جمع آوری کرد .

آثارآبای قونانبای اولی (1845-1904) بنیان گذار ادبیات واقع بینی و نوین قزاق، شاعر، اندیشمند بزرگ در آواخر قرن نوزدهم واوایل قرن بیستم نهضت فرهنگی و روشنگری را معین کرد و در ترقی بعدی زبان ادبی قزاق تاثبر بزرگی داشت.  آبای در مدرسه امام رضای شهر سِمِی زبان های شرقی از جمله عربی، فارسی را فرا گرفت با ادبیات کلاسیک ایران از قبیل آثار فردوسی، سعدی، نظامی و حافظ آشنا شد همزمان به مدرسه روسی هم رفت آبای در بیست و هشت سالگی از اداره قبایلش خود داری می کند کاملا تسلیم آموزش می شود آبای شعر می سراید، شدیدا فرهنگ و ادبیات روسی را مطالعه می کند آشنایی با تبعیدی سیاسی روس درشکل گیری دیدگاه مترقی شاعر بشدت تاثیرکرد آبای به زبان قزاقی آثار شاعران روس همچون پوشکین، لرمونتوف، کریلوف و کلاسیک های نام دار خارجی را ترجمه کرد آثار ادبی آبای حاوی دیوان شعر، منظومه، ترجمه ها واندیشه های عبرت آمیز  هستند اندیشه عمیق فلسفی و آهنگ مدنی  خاص آشعار وی می باشد در اندیشه های عبرت آمیزی  موضوعات تاریخی، آموزشی و حقوقی را به میان می آورد، مردم را به راه مترقی، زحمت شدید و درست کاری دعوت می نماید. شعر هایی به فصل های سال اختصاص شدند به طور وسیع معروف هستند.
آحمد بایتورسین اولی در زمینه ادبیات و آموزش و پرورش فعالیت می کرد تمثیل های شاعر روس کریلوف را ترجمه کرد دیوان های معروف
   در میان قزاق ها "قیریق مثل" و "ماسا" را منتشر کرد. احمد بایتورسین را  می توان به عنوان نخستین زبان شناس حساب کرد چون وی در مقالات خویش از خالص بودن واژه های روسی و تاتار زبان قزاق طرفداری کرد.
ادبیات قزاق رشد یابنده شکل های بزرگ ادبی مثل رمان و داستان بلند را فرا گرفت. شاعر و نویسنده میرژاقیپ دولات اولی (1885-1925) مولف چند دیوان و اولین رمان قزاق "جمال بدبخت" که چند بار چاپ شد و توجه منتقدین روس و جامع قزاق را جلب کرد. وی همچنین از آثار پوشکین، لرمونتوف، کریلوف و شیلّّر به زبان قزاقی بر گرداند.
 
نویسنده و خبرنگار محمد ژان سِرالین (1872-1929) با آثار "توپ ژارغان"، "گلقشیما"، و با ترجمه منظومه از شاهنامه فردوسی معروف شد وی سمت سر دبیری مجله "آیقاپ" را به عهده داشت که دورش نیرو های مترقی آن دوره گروه بندی شده بودند. سلطان محمود تورایغیروف با مجله همکاری نموده اشعار و داستان های خود را در موضوع نابرابری درجامع قزاق نوشت او مولف رمان "قمر سولو" می باشد.
  
شاه کریم قودایبردی (1838-1931) شاعر، فیلسوف و اندیشمند علاوه بر اشعار متعددی مولف رساله "شرایط اسلام" هم می باشد. شاه کریم شاعران بر جسته جهان همچون بایرون، پوشکین، لرمونتوف، حافظ، نوایی، کانت
  وشاپِنگاور را استادان خلاقه کار خویش شمرد.
در دوره شوروی آثار ژامبیل ژابایف(1846-1945) شاعر ملی قزاق شهرت یافت. بعد از انقلاب اکتبر در آثار ژانبیل موضوعات نو از جمله سرود اکتبر، وطن من، در آرامگاه لنین، لنین و استالین. اشعار ژامیبل به تمام زبان های ملل اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی ترجمه شد ومقبولیت عام یافت. در سال های جنگ وطن کبیر ژابایف شعر های وطن دوستی نوشت، مردم شوروی را
  دعوت نمود علیه دشمنان  مبارزه کنند در شمار بنیان گذاران ادبیات شوروی قزاق شاعران مانند ساکن سیفولّین، الیاس ژانسوگوروف، نویسندگان همچون  مختار اَوِزوف، سبیت موقانوف، بیّمبت مایلین قرار داشتند.
در سال 1934 اتحاد نویسندگان قزاقستان تشکیل شد.
در سال 1954 مختار اَوِزوف رمان تریلوژی "راه آبای"
  را  به پایان رساند.
در نیمه دوم قرن بیستم کتاب شاعر و نویسنده قزاق اولژاس سلیمنوف "آزیا" مورد توجه خوانندگان قرار گرفت. آنجا وی ایده ها را در خصوص خویشاوندی قزاق ها با شومر ها تکامل بخشید و متوجه
  تعداد زیاد واژه های ترکی در زبان روسی ساخت.
در حال حاضر ادبیات قزاق در قرینه تمدن جهانی رشد می کند و امکانات و منافع خویش را در نظر گرفته گرایش جدید فرهنگی را ترقی می دهد.

Copyright © 2009 I.C.R.O. All rights reserved. رايزني فرهنگي ج .ا.ا - قزاقستان